"Bouwen we voor de sloop of voor de eeuwigheid?"

Niki Loonen, Adviseur R&D Civiel bij TBI, noemt zichzelf een “lone wolf”. Van de 7.000 mensen die bij TBI werken, is hij de enige die zich “dedicated en fulltime” met duurzaam beton bezighoudt. Dit materiaal wordt volgens hem de nieuwe standaard, misschien nog voor 2035. Tot die tijd zal zijn missie botsen met de status quo en moet hij aan de bak: “Als we dit materiaal meer gaan toepassen, zal de prijs dalen. En de prijs van CO2-intensief beton zal vrij snel stijgen. Er komt een moment dat die prijzen elkaar kruisen.”

‘Het koffertje van Loonen’ zou eigenlijk in een gedenkwaardig rijtje moeten staan met pak ‘m beet het ei van Columbus, het kwartje van Kok en de strafschop van Panenka. In de betonwereld is Niki Loonen’s koffertje namelijk net zo baanbrekend. Of beter gezegd: de inhoud ervan. Om dat aan te tonen ritst hij demonstratief zijn koffertje open. We zitten op de 14e etage van het WTC in Utrecht, waar het hoofdkantoor van TBI’s projectontwikkelaar Synchoon is gevestigd. Niet zonder trots tovert Loonen zestig glazen potjes tevoorschijn met monsters die getest zijn als cementvervanger, als grondstof voor CO2-opslag of als alternatieve wapening.

Een voor een worden de potjes uitgestald. Een geroutineerde toelichting volgt: “Dit is krijt. En dit zijn hoogovenslakken. Dit zijn fijner gemalen hoogovenslakken, waarvan we minder nodig hebben. Dit is fijngemalen kalksteen. Hier, portlandcement. Gecalcineerde klei. Rode gecalcineerde klei. Olivijn. Natriumsulfaat, een alkalische activator die zorgt dat de slakken sneller reageren. En deze is echt heel leuk. Kijk, deze korreltjes zijn ontstaan uit bacteriën die kalksteen laten groeien. Wat jij nu in je hand hebt, is voor 40 procent CO2. Van alle potjes die je hier ziet, kunnen we niet alles op grote schaal inkopen. En dat is wel nodig. We gebruiken in Nederland jaarlijks 15 miljoen kubieke meter beton. Daarvan voldoet 0,1 procent aan wat ik duurzaam noem: CO2-neutraal en voor 50 procent bestaande uit secundaire grondstoffen.”

Wie is Niki Loonen?
“Ik ben afgestudeerd op civiele techniek en gaan werken bij ABT: Adviesbureau voor BouwTechniek. Mijn vak is waar grond en beton elkaar raken. Ook krimp- en scheurgedrag in relatie tot waterdichtheid vind ik interessant. Bij ABT heb ik zo’n beetje alle functies gehad, behalve op het secretariaat en in de directie. Tot drie jaar geleden was ik raadgevend ingenieur. Daarna ben ik bij TBI begonnen omdat ik daar fulltime met duurzaam beton bezig kon zijn nadat ik tot het inzicht was gekomen dat het cement in beton impact heeft op klimaatverandering. Cement wordt gemaakt door kalksteen te verhitten naar 1.400 graden. Daarbij wordt de koolstof eigenlijk van de steen afgebrand en komt CO2 in de atmosfeer. Duurzaam beton gebruikt minder of geen cement en dat is beter.”

Wanneer wordt beton duurzaam?
“Beetje ingewikkeld verhaal maar ‘duurzaam’ is de transitie van cement naar bindmiddel, van primaire grondstoffen naar secundaire grondstoffen, van zand, grind en kalksteen naar producten uit betongranulaat en uit asfaltrecycling. Ook kunnen we grondstoffen toevoegen die CO2 binden, zoals gemineraliseerde koolstof uit biowaste of gecarbonateerd olivijn. De cementindustrie wil CO2 afvangen en opslaan in diepe aardlagen. In Noorwegen staat de eerste fabriek die dat kan. Er kan heel veel maar op dit moment gebruik we vooral gemalen hoogovenslakken en betongranulaat. Het traditionele beton met portlandcement, zand en grind, is er straks nauwelijks meer. Ik wil overigens geen schuldige aanwijzen voor deze transitie. Dit is een ketenprobleem. Alle schakels in de keten moeten veranderen.”

De beschikbaarheid van hoogovenslakken is beperkt. Zijn we er te afhankelijk van?
“Ja. En dat komt omdat slakken relatief goedkoop zijn. Vroeger kon je ze gratis ophalen in IJmuiden. Dat is niet meer zo. Ze hebben waarde gekregen omdat we er cement mee kunnen vervangen. Ze worden steeds duurder. Gelukkig wel, want ze zijn heel goed, bijna net zo goed als cement. Andere materialen, zoals het al door de Romeinen gebruikte vulkanische as, of gecalcineerde klei, zijn wat minder goed. Je hebt er meer van nodig en het is kostbaarder om te maken. Als die hoogovenslakken straks echt schaars worden, gaat de prijs verder omhoog en switchen we naar alternatieve bindmiddelen.”

Waar botsen je ambities met de commerciële belangen van TBI?
 “Het botst en schuurt elke dag vanwege de kosten. Als je een torenflat van vijftien verdiepingen gaat bouwen en voor duurzaam beton kiest in de vloeren, kun je een dag toevoegen aan de cyclus van een verdieping omdat het minder snel hard wordt. Dat zijn drie weken in totaal. Als je ook de wanden duurzaam maakt, verlies je zes weken. De extra kosten passen niet in het economische model van de opdrachtgever. Die wil het gebouw zo snel mogelijk verhuren of verkopen.”

Dat klinkt als kansloos. Toch heeft TBI je aangenomen…
“TBI is steward owned: niet in handen van commerciële aandeelhouders. Het voortbestaan van TBI staat voorop en daarmee ook duurzaamheid. Over vijftien jaar willen we er ook nog zijn. Daardoor kunnen we dingen doen die in andere bedrijven wat moeilijker liggen.”

Duurzaam beton moet wat jou betreft de standaard zijn in 2035. Lig je op koers?
“Ja. Het voelt misschien nog niet zo maar als je ziet welke technologische ontwikkelingen er zijn, hoe opdrachtgevers en betonproducenten verduurzaming steeds centraler stellen  en hoe ETS-belasting is ingeregeld, waarbij bedrijven betalen voor hun CO2-uitstoot via verhandelbare emissierechten, dan denk ik dat 2035 realistisch is.”

Op welke voorbeeldprojecten ben je trots?
“We hebben veel geleerd van de net opgeleverde KJ-torens op het Koningin Julianaplein bij Den Haag CS, gebouwd door J.P. van Eesteren. De wanden hebben we met hoogovencement gebouwd. Dat is wat minder snel sterk maar het beton mocht er twee keer zo lang over doen om hard te worden: 56 in plaats van 28 dagen. Dat leverde 40 procent CO2-reductie op. Niet alles lukte met duurzaam beton. De vloeren langer in de mal laten drogen was niet overal haalbaar. Inmiddels weten we dat er andere bekistingssystemen zijn waarmee het wel lukt. We hebben met ERA Contour projecten gedaan, waarbij we hebben toegepast wat we bij KJ Den Haag hebben geleerd.”

Worden er excuses gebruikt om de status quo rond beton in stand te houden?
“Dagelijks. Wat ik hoor is dat duurzaam beton niet kan, niet economisch en niet haalbaar is, een beperkte levensduur heeft, meer onderhoud nodig heeft, dat de wapening sneller gaat roesten en dat er sneller vorstschade optreedt. Of ik daar moe van word? Heel af en toe een heel klein beetje. Gelukkig ben ik dat de volgende ochtend kwijt.”

Waarom vragen opdrachtgevers meestal naar een bepaald betonrecept en niet naar maximale CO2-impact?
“Ze willen een bepaalde prestatie wat betreft levensduur en sterkteklasse. Ze vragen niet perse om een mengsel maar om een product dat na een dag voldoende druksterkte heeft als de bekisting eronderuit wordt gehaald. Willen opdrachtgevers de milieu-impact veranderen, dan moeten ze aan de voorkant aanpassingen doen. Een mooi voorbeeld is prefab-balkons niet direct storten maar later aan het gebouw hangen. Of wanden in een houten kist storten in plaats van in de standaard stalen kist, zodat het beton beter warm blijft en sneller uithardt. Opdrachtgevers kunnen ook kiezen voor beton met grondstoffen die CO2 vastleggen of voor cement waarvan de CO2 is afgevangen. Dat kan wel 50 tot 100 procent duurder zijn. Maar als we die materialen meer gaan toepassen, zal de prijs dalen. En de prijs van CO2-intensief beton zal vrij snel stijgen. Er komt een moment dat die prijzen elkaar kruisen.”

Is inzetten op duurzaam beton het juiste vertrekpunt? Moeten we niet gewoon meer houtbouw toepassen?
“Het doel is duurzaam bouwen en niet duurzaam beton gebruiken, dat klopt. Opschalen van houtbouw is in de basis een prima idee en dat zal zeker ten koste gaan van beton. Daar staat tegenover dat we in Europa jaarlijks 600 miljoen kubieke meter beton gebruiken. Als je dat 1-op-1 zou vervangen door hout, wat vrij onwaarschijnlijk is omdat beton veel sterker is, dan zijn we vrij snel door onze bossen heen. Als we flink wat natuurbossen gaan bijplanten kan een deel van het beton vervangen worden door houtbouw. Een goede ontwikkeling! Maar ik denk dat 5 tot 10 procent vervanging al heel optimistisch is.”

Duurzaam bouwen is bouwen voor de eeuwigheid. Hoe lang moeten we nog blijven bouwen voor de sloop?
“Daar moet zeker regulering op komen. De binnensteden van Europa, zoals Rome, Parijs, Amsterdam, Wenen en Warschau, staan al honderden jaren. Het Pantheon in Rome is van beton en tweeduizend jaar oud. Het kan dus prima. Het probleem is dat we wapeningsstaal gebruiken. Dat kunnen we vervangen door basalt of glasvezel. Basalt roest niet en is een factor vier lichter. Het buigt wel wat meer door, waardoor je op een andere manier moet ontwerpen. Je kunt beton met basaltwapening trouwens wel verstijven met een macrovezel, ook van basalt. Dat gaat zelfs in de meest agressieve omstandigheden extreem lang mee. Alle voorwaarden zijn aanwezig om meer met duurzaam beton te doen en bouwen voor de sloop te voorkomen. Laten we er snel mee beginnen. Ik zeg altijd: ‘Bouw een paleis dat eeuwig staat of een tent die je duizend keer kunt verplaatsen.’ Bijna alles wat we nu bouwen zit ertussenin.”

recente artikelen

gepubliceerd in diverse (vak)media

"Bouwen we voor de sloop of voor de eeuwigheid?"

Er moet regulering komen op bouwen voor de sloop. Dat vindt beton-expert Niki Loonen van bouwbedrijf TBI. "Betonnen gebouwen gaan 2000 jaar mee."

Lees artikel »

Mehdi Dastani over wilde en onvoorspelbare AI

Het temmen van AI-agenten is topprioriteit in 2027 volgens computerwetenschapper Mehdi Dastani. We moeten ze in bedwang zien te houden met... AI-agenten.

Lees artikel »

"Alles begint voor mij met elimineren van kunstmest"

Berend te Voortwis van Grutto pleit voor een overstap naar regeneratieve landbouw. “De vraag is niet of we vlees moeten eten maar hoe dat op een goede manier kan."

Lees artikel »

Prefab strandpaviljoen voor 'Utrecht aan zee'

Strandpaviljoen Brisa aan de Haarrijnse plas ging afgelopen zomer open voor het publiek. MONK architecten maakte het winnende ontwerp van dit prefab-paviljoen.

Lees artikel »

Funderingsproblematiek is een ramp in slow motion

Volgens de Raad voor de Leefomgeving dreigen zo’n 425.000 woningen weg te zakken in slappe bodems. Zonder maatregelen zal de schade fors toenemen.

Lees artikel »

Ontwaakt uit coma: hij rent weer een halve marathon

Mark Vijver kreeg zes jaar geleden een hartstilstand. Hij was 20 minuten van de radar, lag negen dagen in coma ("gekoeld naar 33 graden") en herstelde volledig.

Lees artikel »

Waarom wil Horst a/d Maas geen windmolens?

Inwoners van de Noord-Limburgse gemeente Horst aan de Maas hebben de bouw van ten minste zeven grote windturbines tegengehouden. Waarom? En hoe?

Lees artikel »

Juglen Zwaan, fenomeen in gezondheidsonderzoek

Juglen Zwaan blijft verrassen met nieuwe inzichten over gezond leven. Zijn wekelijkse nieuwsbrief groeit verder en wordt door 100.000 lezers ontvangen. Een portret.

Lees artikel »

Ondanks woningnood blijft de leegstand gigantisch

Nederland telt 12 miljoen vierkante meters potentiële woonruimte in leegstaande panden. Waarom staat deze shortcut naar woonruimte niet op de politieke agenda?

Lees artikel »

AI-tomaat (bijna) volledig autonoom in kas geteeld

Kunstmatige intelligentie dringt tot op celniveau door in de tomaten die we eten. Van zaadje tot rijpe vrucht, van oogsten tot vervoeren: in elk stadium is AI in beeld.

Lees artikel »