Brusselse bezorgdheid om onze rechten op internet

Europa wil geen surveillance-maatschappij zijn zoals China. De mens moet centraal staan, niet de technologie. Daarom wordt in Brussel gewerkt aan een ‘ontwerpverklaring’ (voor bescherming van onze digitale rechten) en een nieuwe wet. Wat moet erin staan? Lopen de plannen in lijn met de belangen van de Europese burgers? Niet echt, volgens hoogleraar Wim de Ridder: “De snelle ontwikkeling van digitale technologie bereikt veel onderdelen van de samenleving nauwelijks.”


De EC wil voor deze zomer met een ‘declaratie’ komen die burgers helderheid moet verschaffen over hun rechten in het digitale tijdperk. Dat lijkt geen overbodige luxe nu algoritmes ons leven steeds meer sturen en kunstmatige intelligentie onze individuele keuzes beïnvloedt. We hebben rechten op internet, stelt de EC nadrukkelijk. Niet de algoritmes maar wij zijn de baas. Niet de technologie maar de mens staat centraal.

Het is niet zo gek dat de declaratie juist nu in de maak is. De uitrol van 5G is in volle gang. Het aantal camera’s in onze straten groeit met de dag. Op internet worden we achtervolgd door cookies. En we lezen de verhalen over surveillance-maatschappij China, die burgers 24/7 controleert, keihard afrekent op onwelgevallig gedrag en confronteert met meedogenloze lockdowns. Die koers moeten we niet varen in het vrije westen. Ook Elon Musk vindt dat. Musk wil Twitter kopen, het algoritme open source maken (door iedereen in te zien) en de vrijheid van meningsuiting vrijer interpreteren. Er wordt gesuggereerd dat hij de accounts van Donald Trump zal herstellen. Het beoordelen van de inhoud van de tweets vindt hij een taak van de overheid.    

Haatzaaien
Eerst de ontwerpverklaring van de EC. Daarin staan de belangrijkste rechten en beginselen voor de digitale transformatie ‘om de mensen in de EU in hun dagelijks leven te helpen’. Digitale technologie moet hun rechten beschermen, de democratie ondersteunen en zorgen dat alle digitale spelers zich ‘verantwoordelijk’ en ‘veilig’ gedragen. Technologie moet mensen samenbrengen (en niet uit elkaar drijven). Iedereen moet toegang hebben tot internet, digitale vaardigheden en digitale overheidsdiensten.

Concreet wil de EC dat we recht hebben op privacy, op offline zijn, op transparante algoritmes en op bescherming tegen desinformatie. We hebben recht op een eerlijke digitale omgeving (zonder illegale en schadelijke content) en op een ‘slagvaardige’ positie zodra we te maken krijgen met nieuwe technologie zoals kunstmatige intelligentie. We moeten allemaal deel kunnen nemen aan het democratische proces en controle hebben over onze persoonlijke gegevens. En we moeten beschermd worden tegen criminaliteit.

Margrethe Vestager, binnen de EC verantwoordelijk voor digitalisering, zei onlangs in een persverklaring: “We willen veilige technologie die werkt voor de mensen en die onze rechten en waarden respecteert, ook als we online zijn. En we willen dat iedereen in staat is om actief deel te nemen aan onze steeds digitaler wordende samenleving. Deze verklaring geeft ons een duidelijk referentiepunt voor onze rechten en beginselen online. Soms weten mensen niet goed wat hun rechten zijn. Welnu, dit zijn jullie rechten.”

In lijn met de ontwerpverklaring heeft de EC ook een akkoord bereikt over een ingrijpende wet, de Digital Services Act (DSA), die grote techbedrijven dwingt meer te doen tegen illegale content op internet, zoals haatzaaien en het verspreiden van desinformatie. Volgens EC-voorzitter Ursula von der Leyen vergroot de wet de veiligheid online ‘met behoud van vrijheid van meningsuiting en kansen voor bedrijven’. Samen met de ontwerpverklaring moet de wet van internet een veiligere plek maken.    

Recht op leefstijlbegeleiding
Het lijkt een lovenswaardig initiatief. Maar prof. dr. Wim de Ridder van het bureau Futures Studies heeft zijn twijfels. De Ridder, lid van de World Futures Society en voormalig hoogleraar Toekomstonderzoek aan de Universiteit Twente: “We halen lang niet alles uit de kast. De burger wordt niet goed bediend. Er kan veel meer.”

In zijn recente boek De Democratische Lente onderbouwt De Ridder casussen van marktrijpe technologieën die burgers kunnen dienen maar niet doorbreken. Een van de casussen is de behandeling van leefstijlpatiënten. De Ridder: “Er zijn 1,1 miljoen diabetes 2 patiënten in ons land. Voegen wij daar hart- en vaatziekten en obesitas bij, dan komen we op 5 miljoen patiënten die baat zouden hebben bij digitale begeleiding. Vooraanstaande artsen hebben berekend dat in zes maanden tijd 400.000 patiënten medicijnvrij kunnen worden. Toch wordt deze technologie niet toegepast want artsen en de medicijnindustrie hebben geen belang bij minder patiënten. Ik zie in de ontwerpverklaring geen bepaling dat overheden verplicht zijn om gebruik te maken van beschikbare digitale technologie als daarmee belangrijke maatschappelijke doelen worden gerealiseerd.”

Een doorbraak in de bestrijding van diabetes 2 zou plaatsvinden als patiënten zelf relevante gezondheidsdata gaan beheren. De patiënt noteert op zijn laptop wat hij eet en drinkt. Zijn bloedwaarde meet hij met een nanopleister. Het meetresultaat wordt automatisch op zijn dashboard vastgelegd. Ook DNA-informatie kan worden toegevoegd. Alle relevante data gaat geanonimiseerd naar een databedrijf dat de gegevens analyseert. Als de patiënt toestemming geeft,  wordt de analyse gedeeld met de behandelend arts. De technologie is er klaar voor en moet volgens De Ridder direct worden ingezet. Je zou het een ‘recht op digitale leefstijlbegeleiding’ kunnen noemen. 

De Ridder beschrijft casussen in de preventieve zorg, logistiek, kapitaalmarkt en schuldhulpverlening. In de schuldhulpverlening blijkt het merendeel van mensen met geldzorgen en schulden geen adequate hulp te krijgen. Ook wordt er te weinig gedaan aan het wegnemen van de oorzaak van geldproblemen. Terwijl er een werkzaam concept beschikbaar is dat door gemeenten wordt gebruikt: Buddy Payment heeft algoritmes en een digitale app ontwikkeld om kwetsbare Nederlanders te ondersteunen bij het maken van financiële keuzes. “We zijn een digitale vriend in de broekzak”, aldus CEO Camiel Kuiper. “Maar het veroveren van de markt is geen sinecure. Gevestigde organisaties ervaren de (digitale) vernieuwing als een bedreiging.”

Baas over eigen data
De ontwikkeling van digitale technologie bereikt veel vitale onderdelen van de samenleving niet of nauwelijks, stelt De Ridder. Met name in de gezondheidszorg, armoedebestrijding en werkloosheid blijven zoveel kansen onbenut dat de maatschappelijke schade veel groter is dan de kosten om de welvaart te vergroten.

Neem digitale kluizen. Die kunnen burgers helpen bij het zelf beheren van data. Apps van Schluss en IRMA, waarmee je toestemming geeft aan een organisatie om je persoonlijke data in te zien, zijn klaar voor gebruik. Je zou het een ‘recht op zelfbeheer van persoonlijke data’ kunnen noemen. De Ridder is er een warm voorstander van. Ook journalist Peter Olsthoorn, schrijver van het boek Baas Over Eigen Data, heeft veel sympathie voor de digitale kluizen van Schluss en IRMA: “Ze doen het fantastisch maar zijn te klein en hebben niet de macht om iets af te dwingen. Als big tech straks zelf met een digitale kluis komt, is het schluss voor Schluss.”

In Baas Over Eigen Data komen allerlei actuele initiatieven voor betere zelfbeschikking over data aan bod. Vanuit wetenschap en start-ups, zoals MedMij, Solid en Regie op Gegevens, vanuit medisch onderzoek en vanuit Europese grootbanken, met ondersteuning van de Europese Commissie en Nederlandse regeringspartijen, benadert OIsthoorn het vraagstuk van persoonlijke autonomie over eigen data.

Kan de ontwerpverklaring daar nog bij helpen? Olsthoorn denkt van niet: “Zo’n beginselverklaring vind ik niks. Hoe ga je dat handhaven? Nee, ik ben voor pragmatische regels, die op iedere website hetzelfde zijn. Daar is de Europese Commissie voor.” Maak goede wetgeving, vindt Olsthoorn, en creëer een situatie waarbij individuën het beheer van data naar zich toe kunnen trekken. Dat moet de overheid doen want het individu is gemakzuchtig. Mensen wegen voortdurend voor- en nadelen af. Ook met data in ruil voor ‘gratis’ attractieve diensten die gemak, plezier, aandacht, lust, gezondheid of inkomsten opleveren. Dat vinkje zetten, is snel gebeurd. De consequenties zijn soms een black box, verstrekkend en niet te overzien.

Toegang tot informatie
Het Financieele Dagblad kwam onlangs met een verhaal over Chinese genen-databanken. ‘China beschouwt menselijk DNA als een natuurlijke hulpbron’, schreef het FD. ‘De staat eigent zich het recht toe in principe over alle materialen te beschikken die in databases en labs zijn opgeslagen.’ Voor de gemiddelde Europeaan klinkt het griezelig. Bio-informaticus Yves Moreau zei in het bewuste artikel: ‘Als er een nationaal dataplatform aankomt dat door de overheid wordt gecontroleerd, vind ik dat zorgelijk.’

Europa is geen China. De ontwerpverklaring en Digital Services Act worden gepresenteerd als kaders voor een veilig internet. Maar het European Digital Rights Initiative (EDRI), een burgerrechtenwaakhond waar ook Amnesty International bij betrokken is, waarschuwde al op Twitter voor deze nieuwe wetgeving, waardoor in crisissituaties social media gedwongen kunnen worden zich te mengen in de vrijheid van meningsuiting. Ook dat klinkt griezelig. Wie bepaalt wat een werkelijke crisis is? Wie bepaalt waar vrijheid van meningsuiting ophoudt en desinformatie begint? EDRI waarschuwt: ‘Besluiten over de vrijheid van meningsuiting en toegang tot informatie, vooral in crisistijd, kunnen niet op een legitieme manier eenzijdig door de uitvoerende macht worden genomen.”

Gebeurt dit wel, en vormt de EC een pact met de tech-bedrijven, dan zijn de Europese burgers volledig afhankelijk van wat in Brussel als verantwoordelijk, veilig en rechtvaardig wordt beschouwd (en door Facebook, Twitter en andere sociale media wordt gefaciliteerd). Maar is de charme van een democratie niet juist het verschil van inzicht? Mondige burgers willen zelfbeschikking over hun data en willen niet dat hen onder het mom van veiligheid, vrijheid en rechtvaardigheid de wet wordt voorgeschreven. De vrijheid van meningsuiting is wat dat betreft exemplarisch. Vrijheid van meningsuiting is compleet en volledig. Perk het in en het is geen vrijheid van meningsuiting meer. 

recente artikelen

gepubliceerd in diverse (vak)media

Econoom Lex van Teeffelen: "Zwaar weer op komst"

Onderzoeker Lex van Teeffelen voorspelt moeilijke tijden voor kleine ondernemers. Het goede nieuws? Problemen kunnen vaak worden afgewend met goede financiële keuzes.

Lees artikel »

Google wil onze medische data, maar wat willen wij?

Care Studio van Google Health heeft aangekondigd in de VS patiëntendossiers te willen gaan beheren. Huisarts Huib Rutten ziet risico's: "De regie moet altijd bij de patiënt blijven."

Lees artikel »

Bouwvallig Blackpool, walhalla voor kansarmen

De Engelse badplaats Blackpool werd onlangs belachelijk gemaakt door minister Helen Wheeler. Ze bood daarna haar excuses aan. Met financiele steun schiet de stad meer op.

Lees artikel »

Mark Soetman levert de primeur: rauw krabbenvlees

Start-up Crustalicious heeft een machine ontwikkeld die kleine krabben in zes stappen ontdoet van pcb's, zware metalen, ingewanden en schaal. Een wereldprimeur!

Lees artikel »

Meneer Parkinson gaat niet weg, maar boksen helpt wel

Parkinson dendert als een epidemie door Europa. Om het ziektebeeld te vertragen worden steeds meer bokstrainingen speciaal voor Parkinson-patiënten verzorgd.

Lees artikel »

Brusselse bezorgdheid om onze rechten op internet

Europa wil dat de mens centraal staat, niet de technologie. Daarom wordt in Brussel gewerkt aan een ‘ontwerpverklaring’ en nieuwe wet. Lopen de plannen in lijn met de burgerbelangen?

Lees artikel »

Mooi mens, blijf jezelf en word vooral geen robot

Volgens futuroloog Christian Kromme zorgt digitalisering in combinatie met hiërarchische organisaties voor psychische klachten. De oplossing? Multidisciplinaire teams.

Lees artikel »

Geprinte 3D-groente slikt lekker en gemakkelijk weg

Dysfagie-patiënten met kauw- en slikproblemen kunnen geen normale gerechten eten. Gastronology wil hen helpen door verse groenten grootschalig te printen in 3D.

Lees artikel »

Gina Doekhie: "Schaam je niet als je gehackt bent"

Digital detective Gina Doekhie snuffelt net zo lang aan telefoons, laptops en harde schijven tot ze sporen vindt die criminelen per ongeluk achterlieten. Bingo!

Lees artikel »

Afrika kweekvijver voor superslimme developers

Outsourcen naar Kenia, Oeganda, Ghana of Nigeria is in opkomst. “Er zit daar een gigantisch potentieel aan hoogbegaafden”, merken Nederlandse ondernemers.

Lees artikel »